(افسانه وکیل روستایی) و نقش گمنام او در عدالت اجتماعی

پیمان زمانی

وکیل دادگستری

وکیل روستایی تصویری از وکیلی فروتن و عمومی را ترسیم می‌کند که در واقع نسخه‌ای آرمانی از شخصیت‌هایی همچون آبراهام لینکلن یا آتیکوس فینچ الهام گرفته شده است؛ شخصیت‌هایی که تجسم صداقت و عدالت به شمار می‌آیند.

این تصویر، معمولاً وکیلی میانسالی را در نظر می‌آورد که در جامعه‌ای کوچک زندگی می کرد و به ‌دلیل پیوندهای قوی که با مردم محلی داشت اعتمادی ویژه و احترام‌ زیادی را به‌ دست آورده بود. در ایالات متحد آمریکا وکلای روستایی نقشی کلیدی در تعیین دسترسی مردم به سیستم حقوقی ایفا می‌کردند. آن‌ها در بطن جامعه‌ای تنگاتنگ و پر از شایعات، به مثابه ایده‌آلی از عدالت آمریکایی عمل می کردند.

خاطرات وکلای روستایی، با تأکید بر عناصری چون احترام به سخنوری و عملکرد دادگاه ها، حضور اجتماعی در قلب جامعه، فعالیت‌های روستایی، مشارکت سیاسی، عدم تبعیض جنسیتی، اهمیت شهرت، و تعهد به موکلان ضعیف ، تجسمی از این الگو ارائه می دهد. نمونه‌ای از این نوع وکلای روستایی، چارلز پندلتون، فارغ‌التحصیل حقوق جورج‌تاون در سال 1920 است. او بر این باور بود نقش حیاتی وکلا مانند پلی هست میان قانون و واقعیت اجتماعی لذا قانون بدون وکلا ممکن است صرفاً مجموعه‌ای از قواعد نوشته‌ شده باقی بماند، خاطرات او نشان‌دهنده محدودیت‌ها و دامنه عمل قانون در بازسازی هنجارهای روستایی و نقش اساسی وکلا در حل و فصل این موضوع بود. مشکلات معمولاً بدون نیاز به دادستان حل می‌شدند و سایر رهبران محلی نیز همچون شهرداران و پزشکان، در این فرآیند نقش اساسی داشتند.

اما باید توجه نمود ایده‌آل‌های عدالت و واقعیت‌های حقوقی در جوامع کوچک همچنان وجود دارد. و وکلا در این جوامع، علی‌رغم شهرت و احترام بالا، ممکن بود در مواجهه با شایعات، موانع اجتماعی، و محدودیت‌های عملی، قادر به تحقق عدالت به‌ طور کامل نباشند.

مشابه با آنچه که در آمریکا و در تصویر "وکیل روستایی" کشیده شده در بسیاری از کشورهای در حال توسعه خصوصا در ایران وکلا نتوانسته‌اند نقش فعال و مؤثری در رفع مشکلات عمومی مردم، به‌ ویژه در مناطق کوچک و روستایی، ایفا نمایند. یکی از دلایل اصلی این مسئله، تمرکز وکلا در شهرهای بزرگ و عدم دسترسی جوامع محروم به خدمات حقوقی بود. هر چند در شهرها هم نتوانستند رسالت اصلی خود را ایفا نمایند

این موضوع نه‌ تنها باعث کاهش اعتماد عمومی به وکلا بلکه تصویری نادرست از این حرفه در ذهن آنها نیز ایجاد نمود. کانون‌های وکلای دادگستری ایران نیز به جای تمرکز بر دفاع از حقوق مردم و مسائل عمومی، درگیر اختلافات داخلی، مسائل صنفی و منافع گروهی شده‌اند. و این امر باعث گردیده که وکلا هم نتوانند در حوزه‌هایی مانند حقوق زنان قربانی خشونت، حمایت از حقوق حیوانات، حقوق مهاجران و حقوق افراد دارای معلولیت و ....نقش فعالی ایفا نمایند.

در بسیاری از کشورهای پیشرفته، کانون‌های وکلا نه تنها به عنوان یک نهاد صنفی بلکه به عنوان یک نیروی تأثیرگذار در مسائل اجتماعی و حقوق بشری عمل می‌کنند و راستای ارتقای عدالت اجتماعی، حمایت از اقشار آسیب‌پذیر و توسعه آگاهی‌های حقوقی حتی فراتر از مرزهای جغرافیایی خود گام بر دارند. کانون وکلای دادگستری آمریکا (ABA) ، نه تنها در داخل کشور خود بلکه در سایر نقاط جهان، به ویژه در مناطق محروم و درگیر بحران، اقدام به ارائه خدمات حقوقی و آموزشی برای قبایل بومی آفریقا که در آن روش‌های حل اختلاف، شناخت حقوق اولیه و دسترسی به عدالت می‌باشد آموزش دهند. کمک به مهاجران و پناهندگان از طریق مشاوره حقوقی رایگان و دفاع از حقوق آن‌ها در دادگاه‌های بین‌المللی.حمایت از حقوق زنان و کودکان در مناطق جنگ‌زده با ارائه وکالت رایگان و آموزش‌های لازم به قربانیان خشونت ، رسالت خود و جایگاه خود را در بین مردم تثبت نموده آمد.

آنچه در افسانه وکیل روستایی در آمریکا به نقش وکلا در دفاع از افراد ضعیف و اقشار آسیب‌پذیر تأکید نموده ، در ایران نیز وکلا دوست دارند در بسیاری از موارد به دفاع از افراد فقیر و کم ‌درآمد باشند. اما مسائل مالی، نبود حمایت‌های کافی و دشواری معشیت و عدم توانایی در دریافت حق‌الوکاله این نقش را محدود نموده است .

آنچه واقعیت دارد با اصلاحات قانونی و تسهیل دسترسی به وکلا ، الزامی شدن وکالت در ایران ، همکاری‌های بین‌المللی و اشتراک تجربیات حقوقی می‌تواند به شکل مؤثری در بهبود وضعیت وکلا و عدالت در ایران نیز مؤثر باشد. ایجاد بسترهای مناسب برای وکلا ،نقش مهمی در توسعه عدالت و حقوق در مناطق کمتر برخوردار ایفا میکند. شاید بخشی از پروژه اتحادیه کانون‌های وکلای دادگستری آذربایجان که در راستای بهبود دسترسی به عدالت در مناطق روستایی طراحی گردیده است، بتواند به‌عنوان الگویی برای کشور ما مورد استفاده قرار گیرد.